1. Opis szkodnika

Jest to ciepłolubny motyl nocny o rozpiętości skrzydeł od 25 do 30 mm, z wyraźnie zaznaczonym dymorfizmem płciowym. Przednie skrzydła samic są jasnobrązowe z ciemnymi brzegami i dwoma falistymi liniami poprzecznymi, natomiast u samców są brunatne z jasnymi przepaskami. Długość ciała motyli wynosi od 12-15 mm (samice są większe od samców).

Jaja są białe, okrągłe, lekko spłaszczone średnicy około 0,5 mm. Składane są w złoża po 20-30 i więcej sztuk, a następnie polewane lepką, białawą substancją, tężejącą na powietrzu, która chroni je przed osypywaniem się na ziemię i szkodliwym oddziaływaniem czynników środowiskowych.

Fot. 3 "Świeżo" złożone jaja omacnicy prosowianki (Fot. P. Bereś)

Fot. 4 Jaja w stadium "czarnej główki" (Fot. P. Bereś)

Gąsienice są barwy cielistej, z słabo zaznaczonymi brązowymi plamkami na każdym segmencie i z nieco ciemniejszym paskiem na grzbiecie. W warunkach długotrwałych opadów ciało gąsienic zmienia barwę na brudnocielistą, natomiast w okresie upalnej pogody na lekko różowawą. Rozwój gąsienic przebiega w pięciu stadiach rozwojowych, z których ostatnie osiąga 25 mm długości.

Fot. 5 Młode gąsienice omacnicy prosowianki (Fot. P. Bereś)

Fot. 6 Dojrzała gąsienica omacnicy prosowianki (Fot. P. Bereś)

Poczwarka jest typu zamkniętego, barwy jasnobrązowej.

Fot. 7 Poczwarka omacnicy prosowianki (Fot. P. Bereś)

2. Biologia omacnicy prosowianki

W Polsce omacnica prosowianka rozwija jedno pokolenie w ciągu roku. Stadium zimującym są gąsienice znajdujące się w resztkach pożniwnych, a także w chwastach grubołodygowych. W maju gąsienice przędą kokony i przepoczwarczają się. Od połowy czerwca pojawiają się motyle, które wkrótce przelatują na plantacje kukurydzy. W ciągu dnia kryją się w zaroślach, a także pod liśćmi kukurydzy, natomiast wieczorem rozpoczyna się ich lot. Intensywność tego procesu jest szczególnie duża od zmroku do północy. Loty motyli trwają od 4-6 tygodni. Jeśli w nocy temperatura nie spada poniżej 15 stopni C i nie występują obfite opady deszczu i silne wiatry wówczas są bardzo intensywne. Motyle odżywiają się pyłkiem, a długość ich życia wynosi około 20 dni.
Po kopulacji samice rozpoczynają składanie jaj. Jaja układane są dachówkowato w złoża na dolnej stronie najczęściej środkowych pięter liści, w połowie blaszki, w pobliżu nerwu głównego. Sporadyczne złoża można także spotkać na pochwach liści, łodygach i na zawiązkach kolb. W zależności od przebiegu pogody po 7-10 dniach wylegają się gąsienice. Początkowo odżywiają się pyłkiem, a następnie mogą żerować w wiechach, w zawiązkach kolb i w znamionach. Najwięcej młodych gąsienic wchodzi pomiędzy łodygi i pochwy liści, gdzie żywią się języczkami i tkanką wewnętrznych powierzchni pochew. Część gąsienic żeruje również pod liśćmi okrywowymi kolb. Po osiągnięciu trzeciego stadium rozwojowego i długości 12-15 mm gąsienice wgryzają się do łodyg i kolb. W łodygach żywią się rdzeniem, natomiast w kolbach odżywiają się początkowo miękkimi ziarniakami, a gdy ulegną stwardnieniu wgryzają się w osadkę. W jednej tylko kolbie w okresie mlecznej dojrzałości ziarniaków może żerować 10 i więcej gąsienic. Przez otwory wygryzione w różnych partiach rośliny gąsienice wyrzucają na zewnątrz odchody i rozdrobnioną tkankę rdzenia (osadki) w postaci białych trocin. We wrześniu dorosłe gąsienice opuszczają dotychczasowe miejsca żerowania i wgryzają się w podstawę łodygi lub w pierwsze międzywęźle najmniej uszkodzonych roślin, gdzie wygryzają małą jamkę, otwór delikatnie zasklepiają i są przygotowane do przezimowania.

Fot. 8 Cykl rozwojowy omacnicy prosowianki (P. Bereś)

Fot. 9. Trociny wysypujące się z łodyg (Fot. P. Bereś)

Fot. 10. Gąsienica w kolebce (Fot. P. Bereś)

Fot. 11 Zasklepiona kolebka (Fot. P. Bereś)

3. Szkodliwość

Młode gąsienice żerując w wiechach uszkadzają lub niszczą część kwiatostanów, a przegryzając znamiona powodują gorsze i nierównomierne zaziarnienie kolb. Żerowanie w zawiązkach kolb prowadzi najczęściej do całkowitego zniszczenia tych organów, natomiast uszkadzanie liści, a zwłaszcza pochew liściowych i nerwu głównego jest przyczyną łamania się i stopniowego zamierania blaszek liściowych, co ogranicza powierzchnię asymilacyjną rośliny. Uszkodzenie wewnętrznych powierzchni liści okrywowych kolb prowadzi do tzw. "bielenia" i przedwczesnego zasychania kolb. Wygryzione kanały i otwory w łodygach są przyczyną zasychania górnych części roślin powyżej miejsca silnego uszkodzenia, a następnie łamania się łodyg w tych miejscach. Szczególnie niekorzystne są złomy łodyg poniżej miejsca osadzenia kolby. Żerowanie w kolbach prowadzi do ubytków ziarna w granicach od kilku do 15%, natomiast podgryzanie kolb u nasady powoduje ich zwisanie, a następnie opadanie na glebę. Ponadto poprzez uszkodzone miejsca wnikają do roślin groźne patogeny będące sprawcami wielu chorób, a zwłaszcza grzyby z rodzaju Fusarium, które wytwarzają groźne dla człowieka i zwierząt mikotoksyny. W przypadku kukurydzy cukrowej wszelkie uszkodzenia kolb dyskwalifikują surowiec dla przemysłu rolno-spożywczego oraz do bezpośredniego spożycia.

Fot. 12 Złamana wiecha (Fot. P. Bereś)	Fot. 13 Uszkodzone znamiona (Fot. P. Bereś)
Fot. 14 Gąsienica w kolbie (Fot. P. Bereś)	Fot. 15 Uszkodzona kolba porażona przez grzyby z rodzaju Fusarium (Fot. P. Bereś)
Fot. 16. Kolba podgryziona u nasady (Fot. P. Bereś)	Fot. 17 Złamane łodygi (Fot. P. Bereś)

4. Zasięg występowania omacnicy prosowianki w Polsce

Omacnica prosowianka uszkadza zasiewy kukurydzy na większości terytorium I-rejonu uprawy kukurydzy. Jej szkodliwość jest szczególnie duża w najcieplejszych regionach kraju, a zwłaszcza w południowo-wschodniej i południowo-zachodniej Polsce, gdzie uszkadza od 50-80, a lokalnie nawet do 100% roślin. Straty w plonach ziarna, w rejonach corocznego, wysokiego nasilenie szkodnika wynoszą od 20-30, a niekiedy nawet 40%. Zasięg występowania tego motyla z roku na rok powiększa się, zwłaszcza w kierunku północnym. Najprawdopodobniej za kilka lat szkodnik ten będzie powszechny w całym kraju.

Fot. 18 Zasięg występowania omacnicy prosowianki w Polsce w 2004 roku

5. Zwalczanie omacnicy prosowianki

Zwalczanie omacnicy prosowianki jest jednym z najważniejszych zabiegów w uprawie kukurydzy. Aby skutecznie ograniczać straty powodowane przez tego szkodnika konieczne jest łączne stosowanie wielu metod zapobiegania wystąpieniu i integrowanego zwalczania.

5.1. Metoda agrotechniczna

Polega przede wszystkim na uprawie kukurydzy w zmianowaniu z innymi roślinami oraz na doborze odmian mniej podatnych na żerowanie szkodnika. Ponadto bardzo ważne jest niszczenie na plantacji i w bliskim jej otoczeniu chwastów grubołodygowych, w których mogą zimować gąsienice oraz stosowanie zrównoważonego nawożenia, zwłaszcza azotowego, bowiem omacnica prosowianka preferuje plantacje przenawożone tym składnikiem. Po zbiorze konieczne jest niskie skoszenie słomy, dokładne jej rozdrobnienie, a następnie głębokie przyoranie co niszczy znaczną część gąsienic, a tym które przeżyją utrudnia wydostanie się wiosną na powierzchnię gleby.

5.2. Metoda chemiczna

Powinna być stosowana na terenach na których próg ekonomicznej szkodliwości omacnicy prosowianki (obliczony w roku poprzednim) wynoszący 15% roślin uszkodzonych w uprawie na ziarno i 30-40% w uprawie na kiszonkę zostanie przekroczony.
Jeszcze na etapie siewów należy przewidzieć potrzebę wykonywania w późniejszym okresie zabiegów ochrony roślin poprzez wytyczenie dróg przejazdowych dla ciągnika z opryskiwaczem.
W chemicznym zwalczaniu omacnicy prosowianki zaleca się wykonanie dwukrotnego opryskiwania roślin preparatem: Karate Zeon 050 CS w dawce 0,2 l/ha lub Karate Zeon 100 CS w dawce 0,1 l/ha (przed zabiegiem należy zapoznać się z etykietą-instrukcją stosowania). Pierwsze opryskiwanie należy wykonać po upływie 5-7 dni po stwierdzeniu obecności pierwszego motyla lub 2-3 dni po zaobserwowaniu pierwszych złóż jaj. Drugi zabieg należy wykonać 10-14 dni później, w czasie gdy rośliny kukurydzy kończą rozwijać wiechy ale jeszcze nie pylą. Opóźnienie terminu wykonania tego opryskiwania do fazy zasychania znamion powoduje obniżenie skuteczności zabiegu o około 20%. Aby opryskiwanie roślin mogło być wykonane konieczne jest użycie opryskiwacza z podnoszonymi ponad wierzchołki roślin belkami polowymi lub wykonanie zabiegu agrolotniczego.

5.3. Metoda biologiczna

Polega na wykorzystaniu biopreparatu (np. Trichoplus) zawierającego żywe poczwarki kruszynka. Kruszynek jest drobna błonkówką z rodzaju Trichogramma, która jest pasożytem jaj wielu motyli, w tym omacnicy prosowianki, rolnic i słonecznicy orężówki. Entomofag znakomicie wykorzystuje potencjał jaja żywiciela i w zależności od jego wielkości składa do jego wnętrza od 1-20 jaj. W zwalczaniu omacnicy prosowianki zaleca się wykonanie dwóch, a w przypadku kukurydzy cukrowej trzech introdukcji kruszynka na plantacji. Pierwsze naniesienie biopreparatu wykonuje się do 5 dni po stwierdzeniu obecności pierwszego motyla lub bezpośrednio po zaobserwowaniu pierwszych złóż jaj szkodnika, natomiast drugie i ewentualnie trzecie 7-10 dni później od poprzedniego.
Wyłożenie biopreparatu jest bardzo łatwe w wykonaniu, polega bowiem na zawieszeniu polistyrenowych kapsułek zawierających entomofaga na najwyższym, najlepiej rozwiniętym liściu kukurydzy, tuż przy łodydze.

Fot. 19 Biopreparat na bazie kruszynka

5.4. Hodowla odmian odpornych na żerowanie omacnicy prosowianki

Polega na uprawie odmian do których na drodze inżynierii genetycznej wprowadzono gen z powszechnie występującej w glebie bakterii Bacillus thuringiensis odpowiedzialny za wytwarzanie tzw. białka Cry, które jest toksyczne dla gąsienic omacnicy prosowianki w ciągu całego okresu wegetacji kukurydzy.

Opracowanie:

Mgr inż. Paweł Krystian Bereś
Instytut Ochrony Roślin TSD Rzeszów

Powrót